Spis treści:
- Jakie jest zatem jego znaczenie w postępowaniu administracyjnym?
- Interes faktyczny a prawny
- Konsekwencje w postępowaniu administracyjnym
- Zasada dwuinstancyjności
- Uchylenie decyzji w sprawie przyznania świadczeń
- Interes prawny w sprawach o zaświadczenia
W kilku orzeczeniach sądy administracyjne zaprezentowały stanowisko, że interes prawny może wynikać nie tylko z normy prawa administracyjnego materialnego, ale także cywilnego, gospodarczego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz konstytucyjnego.
Jakie jest zatem jego znaczenie w postępowaniu administracyjnym?
Ustawodawca w art. 28 kpa zaznacza, że stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Przytoczona regulacja wskazuje tylko, że determinantą uznania za stronę w postępowaniu administracyjnym jest posiadanie interesu prawnego.
Interes prawny musi mieć określone cechy, aby mógł zaistnieć:
- indywidualność – musi dotyczyć konkretnego podmiotu;
- konkretność – interes prawny musi wiązać się z sytuacją danego podmiotu;
- aktualność – podmiot stwierdzający istnienie interesu prawnego musi posiadać go na „tu i teraz”;
- obiektywna mierzalność – interes prawny nie może być powiązany wyłącznie z subiektywnym odczuciem podmiotu.
Interes faktyczny a prawny
Pojęciem oddzielnym od interesu prawnego jest zagadnienie interesu faktycznego. Co dzieli te dwa pojęcia i jaka jest między nimi różnica? Dosyć precyzyjnie wypowiedział się w tym zakresie NSA jeszcze w 1984 r., na które to orzeczenie powoływały się później sądy administracyjne co najmniej kilkaset razy:
Pojęcie strony, jakim posługuje się art. 28 kpa, a następnie pozostałe przepisy tego kodeksu, może być wyprowadzone tylko z administracyjnego prawa materialnego, to jest z konkretnej normy prawnej, która może stanowić podstawę do sformułowania interesu lub obowiązku obywateli. Mieć interes prawny w postępowaniu administracyjnym znaczy to samo, co ustalić przepis prawa powszechnie obowiązującego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danej osoby. Od tak pojmowanego interesu prawnego trzeba odróżnić interes faktyczny, to jest stan, w którym obywatel wprawdzie jest bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa powszechnie obowiązującego, mającego stanowić podstawę skutecznego żądania stosownych czynności organu administracji. W takim wypadku obywatelowi nie przysługują atrybuty strony w postępowaniu administracyjnym.
Konsekwencje w postępowaniu administracyjnym
Błędne ustalenie interesu prawnego, a tym samym stwierdzenie, że dany podmiot posiada status strony w postępowaniu administracyjnym, będzie zobowiązywało organ administracji publicznej do konkretnego rozstrzygnięcia. Jego treść będzie zależna od etapu prowadzonego postępowania, faktu, czy doszło już do wydania decyzji administracyjnej, a nawet właściwości instancyjnej organu administracji publicznej.
Jeśli podmiot, niebędący stroną, wniesie odwołanie bądź zażalenie, będzie to skutkowało koniecznością wydania postanowienia o stwierdzeniu niedopuszczalności odwołania bądź zażalenia z uwagi na uzupełniające stosowanie przepisów dotyczących odwołania w sprawach nieuregulowanych:
Stwierdzenie niedopuszczalności odwołania z przyczyn podmiotowych przez organ odwoławczy w formie postanowienia w myśl art. 134 kpa jest uzasadnione w przypadku, gdy z treści złożonego odwołania wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że wnoszący odwołanie nie ma w sprawie interesu prawnego. O oczywistym braku legitymacji wnoszącego odwołanie można jednak mówić tylko wówczas, gdy ustalenie takie ma obiektywny wymiar i nie wiąże się z potrzebą oceny interesu prawnego. W orzecznictwie przyjmuje się, że w przypadku, gdy podmiot wnoszący odwołanie twierdzi, że zaskarżona decyzja dotyczy jego interesu prawnego lub obowiązków, organ odwoławczy jest zobowiązany rozpoznać odwołanie. Dla skutecznego wniesienia odwołania wystarczające jest zatem subiektywne przekonanie podmiotu, że decyzja organu pierwszej instancji dotyczy jego praw lub obowiązków.
NSA w wyroku z 16 kwietnia 2026 r. (II OSK 2533/23) stwierdził, że ominięcie strony w postępowaniu administracyjnym może skutkować wznowieniem tego postępowania z powodu braku czynnego udziału w sprawie (art. 145 § 1 pkt 4 kpa):
Przesłanka wznowienia polegająca na tym, że strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu, chroni podmiot, któremu przysługiwał status strony w danym postępowaniu.
Takie wznowienie postępowania z tej przyczyny może nastąpić wyłącznie na żądanie strony. Termin na złożenie wniosku o wznowienie wynosi miesiąc od dnia, w którym strona dowiedziała się o okoliczności stanowiącej podstawę do wznowienia postępowania. Termin ten biegnie od dnia, w którym strona dowiedziała się o decyzji (art. 147 i n. kpa). Wystarczy, że strona posiada świadomość wydania decyzji administracyjnej i przedmiotu rozstrzygnięcia. Nie jest konieczne, aby znała dokładne szczegóły, takie jak data wydania decyzji administracyjnej, dokładne rozstrzygnięcie i jej uzasadnienie czy numer (znak) sprawy (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z 5 maja 2026 r., II SA/Bd 1013/25).
Organ administracji publicznej, ustalając krąg stron w postępowaniu administracyjnym, musi działać z urzędu. W tym zakresie nie wydaje jakiegokolwiek rozstrzygnięcia. W każdym przypadku, w którym postępowanie administracyjne zostało wszczęte na żądanie strony bądź z urzędu, organ jest zobowiązany do ustalenia wszystkich stron tego postępowania zgodnie z art. 28 kpa w związku z przepisami szczególnymi dotyczącymi przedmiotu sprawy. Ustalenie stron postępowania, w tym dopuszczenie do udziału w postępowaniu osoby na wniosek, nie następuje w formie postanowienia ani w formie innych aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej. Dlatego też kwestia dotycząca prawidłowego ustalenia przez organ stron postępowania nie jest i nie może być przedmiotem odrębnego zażalenia (zob. wyrok WSA w Kielcach z 26 lutego 2026 r., II SA/Ke 584/25).
Wszczęcie postępowania przez osobę niebędącą stroną (czyli też nieposiadającą interesu prawnego) nakłada na organ obowiązek wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego, na które to postanowienie przysługuje zażalenie do organu wyższego stopnia (art. 61a kpa). Jak podkreślił NSA w wyroku z 12 kwietnia 2016 r. (I OSK 1201/15):
właściwe rozumienie unormowania zawartego w art. 61a § 1 kpa musi prowadzić do wniosku, że odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego następuje wówczas, gdy brak interesu prawnego wnioskodawcy jest oczywisty. Oczywistość ta (co do osoby niebędącej stroną) albo wynika już z podania zawierającego żądanie wszczęcia postępowania, albo została stwierdzona w wyniku jednostkowych i prostych czynności organu administracji publicznej. Chodzi tu zatem o przypadek niewątpliwego i nieskomplikowanego ustalenia, że żądanie osoby dotyczy cudzej sprawy.
Natomiast utrata statusu strony w toku postępowania administracyjnego, w tym z uwagi na utratę przymiotów, o których mowa w art. 28 kpa, sprawia, że postępowanie staje się bezprzedmiotowe. Dlatego organ administracji publicznej jest zobowiązany wydać decyzję o umorzeniu postępowania na podstawie art. 105 § 1 kpa bądź organ wyższego stopnia umarza postępowanie odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 kpa.
Skierowanie decyzji administracyjnej do osoby niebędącej stroną w postępowaniu administracyjnym, czyli osoby nieposiadającej interesu prawnego, zobowiązuje do stwierdzenia nieważności tejże decyzji administracyjnej na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 kpa. Potwierdził to NSA w wyroku z 29 marca 2022 r. (I OSK 2576/20):
Przepis art. 156 § 1 pkt 4 kpa znajduje zastosowanie w razie błędnego ukształtowania stosunku prawnego, tj. wyznaczenia praw i obowiązków podmiotu, którego takie rozstrzygnięcie w ogóle nie dotyczy. Tym samym do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 kpa konieczne jest, by decyzja administracyjna kształtowała sytuację prawną podmiotów, którzy nie powinni być jej adresatami.
Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej wszczyna się na wniosek strony albo z urzędu. Właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji jest organ wyższego stopnia, a gdy decyzja została wydana przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze – ten organ.
Zasada dwuinstancyjności
Należy jednak zauważyć, że organy administracji publicznej są zobowiązane badać z urzędu, czy dany podmiot dalej posiada interes prawny. Ten obowiązek spoczywa na organach obu instancji z uwagi na uregulowaną w art. 15 kpa zasadę dwuinstancyjności. Rolą organu administracji publicznej w postępowaniu jest bieżące i stałe weryfikowanie kręgu stron postępowania administracyjnego. Nie jest tak, że osoba raz ujęta w katalogu stron jakiegoś postępowania pozostaje stroną tego postępowania na zawsze. Fakt bycia stroną postępowania administracyjnego jest korelatem ustalonego stanu faktycznego danej sprawy.
Z wyrażonej w art. 15 kpa zasady dwuinstancyjności postępowania wynika, że dana sprawa administracyjna może być dwukrotnie rozpoznana przez organy różnych stopni. Oznacza to, że zarówno organ pierwszej, jak i drugiej instancji może (powinien) zbadać kwestię tego, kto jest stroną danego postępowania administracyjnego (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 25 kwietnia 2013 r. (II SA/Wr 205/13).
Uznanie danego podmiotu za stronę w postępowaniu administracyjnym ma kolejną konsekwencję w postaci brzmienia art. 73 i art. 74 kpa. To te podmioty będą mogły skorzystać z prawa do wglądu do akt, ponieważ jest to postępowanie wpadkowe w stosunku do „głównego” postępowania administracyjnego, którego dotyczą akta sprawy.
Uchylenie decyzji w sprawie przyznania świadczeń
Z mojej praktyki, zwłaszcza w zakresie prawa zabezpieczenia społecznego, wynika, że częstym problemem, a równocześnie błędem, organów administracji publicznej jest utożsamianie posiadania interesu prawnego i bycia stroną z wymogiem ukończenia pełnoletniości i braku ubezwłasnowolnienia częściowego bądź całkowitego. W odmiennym przypadku za stronę uznaje się przedstawiciela ustawowego takiej osoby. Skutkuje to np. uchyleniem decyzji administracyjnej w sprawie przyznania świadczeń:
- z funduszu alimentacyjnego, które są wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów;
- z uwagi na śmierć bądź pozbawienie władzy rodzicielskiej rodzica, do którego rąk były płacone świadczenia i który zarządzał majątkiem w imieniu swojego małoletniego dziecka;
- z zasiłku pielęgnacyjnego przysługującego małoletniemu, któremu zmarł jeden z rodziców.
Uchylenie decyzji administracyjnej pozbawiającej prawa do świadczenia pieniężnego wyłącznie ze wskazanej przyczyny, zakładając, że nie są spełnione inne przesłanki materialnoprawne przemawiające za wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji administracyjnej, jest rażącym błędem. Błąd ten polega na powiązaniu posiadania interesu prawnego z przedstawicielem ustawowym osoby małoletniej czy ubezwłasnowolnionej, a nie z samą tą osobą. Oczywiście przedstawiciel ustawowy jest niezbędny do tego, aby było możliwe pobieranie świadczeń, bowiem to on jest zobowiązany do zarządzania majątkiem i dochodami osoby małoletniej. Utrata przedstawiciela ustawowego nie oznacza, że taka osoba utraciła interes prawny w dalszym pobieraniu świadczeń. Dlatego uchylenie decyzji administracyjnej nie powinno mieć miejsca.
Interes prawny w sprawach o zaświadczenia
Oddzielny akapit należy poświęcić funkcjonowaniu interesu prawnego w sprawach o zaświadczenia. Stosownie do art. 217 § 2 kpa zaświadczenie wydaje się, jeżeli:
- przepis prawa wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego;
- osoba ubiega się o zaświadczenie ze względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów lub stanu prawnego.
Interes prawny w uzyskaniu urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego należy rozumieć szeroko. Interesem prawnym może być także chęć posłużenia się zaświadczeniem w innej sprawie z uwagi na prawo strony do czynnego udziału w sprawie, na które składa się prawo do składania wniosków dowodowych. Oznacza to, że interes prawny nie musi być powiązany koniecznie z istniejącym przepisem prawnym, tak jak miało to miejsce w art. 28 kpa, lecz może on wynikać z korzyści, jaką może osiągnąć strona potencjalnie przedkładająca taki dokument.
Mając jednak na uwadze, że zaświadczenie wydaje się na żądanie osoby ubiegającej się o wydanie tego dokumentu (art. 217 § 1 kpa), należy zauważyć, że to na niej spoczywa ciężar dowodu wykazania interesu prawnego już na etapie składania wniosku. Niewykazanie interesu prawnego na etapie składania wniosku, a jedynie na późniejszym etapie, w tym sądowoadministracyjnym, nie skutkuje stwierdzeniem, że działanie organu administracji publicznej, polegające na odmowie wydania zaświadczenia, było wadliwe.
Brak współpracy z organem administracji publicznej w wyjaśnieniu okoliczności przemawiających za istnieniem interesu prawnego wnioskodawcy sprawia, że odmowa wydania zaświadczenia jest uzasadniona. W rezultacie niewykazanie interesu prawnego bądź brak posiadania interesu prawnego zobowiązuje organ administracji publicznej do wydania na podstawie art. 219 kpa postanowienia o odmowie wydania zaświadczenia, na które to postanowienie przysługuje zażalenie.
Autor
Damian Aptowicz
Autor jest radcą prawnym specjalizującym się w prawie pomocy społecznej oraz postępowaniu administracyjnym; posiada kilkuletnie doświadczenie w pomocy prawnej udzielanej na rzecz jednostek sektora finansów publicznych.